El hombre en la montaña de 1933
"Edgardo Garrido Merino e Biescas", por Óscar Latas Alegre,en Erata, nº 9, diciembre 2013.
"Edgardo Garrido Merino e Biescas", por Óscar Latas Alegre,en Erata, nº 9, diciembre 2013.
Chuse Antón Santamaría, Chesús Botaya, Óscar Latas, Laura Pérez, Pedro Borau, Chesús Aranda, Iris Orosia Campos
Relatos para Sallent (IX y X)
O “Luis del Val” ye un premio literario añal ta relatos curtos ta leyer en tres minutos que comboca o Conzello de Sallén de Galligo en omenache á o escritor e periodista aragonés d’ixe nombre, con premios ta dos modalidaz: aragonés e castellano. Istos premios, chunto de os aczesits se trabillan en un libro que se publica totas as dos añadas. En iste causo se trata d’o bolumen que repleca o Premio de Relatos "Luis del Val" en as suyas IX e X edizions.
D’entre os treballos que se pueden leyer en iste libro trobamos en ista edizión zinco en aragonés; son os dos ganadors d’as combocatorias d’as añatas 2012 e 2013, amás de atros tres finalistas, uno d’un año e dos d’atro. Os dos ganadors son “De cazata”, en 2012 de l’oszense Zésar Biec Arbués e “ADN” o ganador en 2013, d’a escritora tamién de Uesca Ana Giménez Betrán, os dos miembros d’o Consello d’a Fabla Aragonesa.
D’entre os siete presentatos en aragonés d’a IX edizión d’o Concurso de relatos ta leyer en tres menutos “Luis del Val” de 2012 de Sallén de Galligo, se i poblica o testo “O primer treballo de Marieta” de l’exeyano Mauricio Delgado. En a X edizión de 2013, en a categoría de luenga aragonesa de os dezisais escritos en aragonés se trigoron por o churato sallenuto dos finalistas en aragonés común que se poblican: uno d’a zaragozana Lucía López Marco con “Él m´eba matato antis” e atro de l’ixarano Víctor Manuel Guíu Aguilar con “Os farols de Kiev”.
Un bolumen de 150 paxinas, en o que como dezibamos se fan normals as dos luengas charratas güei encara en l’Alto Galligo e un conchunto de sobrebuena literatura que premite dar á conoxer testos barrechatos de escritors consagratos chunto de nobels balors d’a literatura en aragonés.
El sonido en: http://www.aragonradio2.com/radio?reproducir=93697
Rafel Vidaller, Elena Guillén, Ricardo Mur, Manuel Gómez de Valenzuela y Jesús Vázquez Obrador.
Ya se puede descargar desde aquí un artículo de la revista Serrablo que me hizo mucha ilusión publicar:
Revista nº 30 [2013]
Las tres Parroquias de Sabiñánigo son: Parroquia de Santiago Apóstol, Parroquia de Nuestra Señora del Pilar y Parroquia de Cristo Rey. Publican desde hace un tiempo un blog conjunto con las Lecturas de los domingos, en versión bilingüe (castellano y aragonés). Se puede leer, por ejemplo la lectura de este domingo aquí:
http://catedu.net/parroquia/blog1.php/lecturas-domingo-21-t-ord-2
FUELLAS, mayo-chunio 2013
AUTUALIDÁ: Informazions curtas; Presentazión d´o Nuebo Testamento en aragonés; 75 Asambleya cheneral d’o Consello d’a Fabla Aragonesa.
ARTICLOS D´OPINIÓN: F. CARRASCO: Como plegar á la tuca d’a montaña; P. SIERRA: L´inte de fer o que me fa goyo; A. GÁLLEGO: As leis que no brincan a espuenda; N. IBEAS: S´ha feito de nuei; E. FERNÁNDEZ CLEMENTE: Nos han sacado la lengua.
REPORTACHE:A. ESCARTÍN: Una nueva academia d´a luenga española: Aurora Egido.
CREYAZIÓN LITERARIA:V. GUÍU: “La Europa del Aborigen”: Fotopoemas/2, 3, 4. Imachen: P. MATA; Ch. I. NABARRO: Tresena de dezenas á o siñal d´Aragón / L´alma plena de banderas.
RECUPERAZIONS / TESTOS POPULARS:
R. PÉREZ: En fabla d´o lugar nuestro. O primer partido de fútbol que se zelebró en Lierda (1986).
TREBALLOS:N. LAÍN FRANCHO: Notas lingüisticas a un testo en aragonés de Lierta (Plana de Uesca); O. LERÍN GABÁS: La cullebra diamán.
REZENZIONS:A. ESCARTÍN: Premios literarios “Lo Grau IX (2006) e X (2008)”; O. LATAS: Nuebo testamén n´aragonés, traduzito por Ricardo Mur Saura.
CLAMAMIENTOS:Diploma de Especialización en Filología Aragonesa.
I Concurso Literario “O Reino d´os Mallos”.
IX Premio “O gua” de falordias e narrazions infantils e chobenils (2013)
https://docs.google.com/file/d/0B4GPcsFij32NZVVzN1lhTGJMYlE/edit
Latas Alegre, Óscar (2013):"La sección femenina de Falange Española visita Ballibasa", O Zoque, 13, junio 2013, pp. 51-52.
Sobre la forma aragonesa correspondiente al nombre castellano Alto Gállego
por Consello Asesor de l’aragonés
La denominación Alto Gállego, con la que se designa oficialmente, en castellano, la comarca recientemente constituida que tiene su centro en Sabiñánigo, agrupa una serie de subcomarcas naturales. Todas ellas son designadas tradicionalmente con sus correspondientes nombres aragoneses. Así, y de norte a sur, tenemos: Bal de Tena, Sobremón, Tierra de Biescas, Sobrepuerto, Bal d’os Lucars (Barbenuta y Espierre), Bal de Basa, Campo de Chaca (en sus poblaciones más orientales como Larrés, Cartirana, Borrés, etc.), Bal d’Aquilué o d’a Mangueta, Sarrablo-Guarguera y Bal de Nozito.
Parece evidente, pues, que se ha escogido la citada denominación, por cuanto todos los territorios antedichos se encuentran en la cuenca del río Gállego o en la de sus afluentes, y de esa manera con dicho nombre se pueden englobar todas esas zonas geográficas.
Por lo que se refiere a cuál ha de ser la forma o denominación aragonesa correspondiente a la castellana, este Consello Asesor de l’Aragonés, de acuerdo con los informes previos aportados por la Comisión de Toponimia de dicho organismo, considera que ha de ser Alto Galligo, y ello por las siguientes razones:
1) La voz Galligo es, en aragonés, la correspondiente a Gállego, pues así lo han atestiguado oralmente los investigadores que han estudiado el aragonés hablado en algunas de las localidades integradas en la antedicha comarca, o su toponimia (especialmente, F. Nagore Laín, Ch. Vázquez Obrador, J. J. Guillén Calvo).
2) En el aragonés hablado al sur del curso alto de dicho río, se dice de la misma manera. Así, José Arbués Possat, en su obra titulada Por la Galliguera (que versa sobre la comarca del curso medio del río Gállego, entre las provincias de Huesca y Zaragoza), escribe: «Es mi expresa voluntad de hablar del río Gállego, como arteria principal de la Galliguera; necesariamente habré de recurrir a algunos de los datos que sobre él ya han escrito los que entienden de ríos. Como por ejemplo, su nombre; que deriva del latín “Gallorum” [sic!], y que, pasando al aragonés Galligo, (de ahí Galliguera), ha llegado hasta el castellano actual como “ Gállego ”.[1]
Asimismo, hace ya casi cien años que esa misma forma fue documentada en Agüero por Jean J. Saroïhandy, uno de los primeros investigadores del aragonés moderno, en expresiones como ent’o cobaquí d’o Gallígo, ent’o coballá d’o Gallígo, que hacen referencia a una u otra orilla del río.[2]
3) A pesar de no ser una forma muy registrada en los textos medievales redactados en aragonés, sí que comienza a tener una relativa presencia en documentación del valle de Tena, de Tierra de Biescas y de Sabiñánigo, a partir del siglo XVII.
Así, por ej., encontramos Galligo (alternando con Gallego) en documentos tensinos de 1616 (Gómez de Valenzuela, 1995, doc. 26 bis, p. 79); 1624 (Gómez de Valenzuela, 2000, doc. 57, p. 200); 1637 (Gómez de Valenzuela, 1995, doc. 60, p. 134); 1646 (Gómez de Valenzuela, 1995, doc. 83, p. 179); 1692 (Gómez de Valenzuela, 1995, doc. 150, p. 287).
En el Libro de Bedados del Ayuntamiento de Sabiñánigo (año 1748), se lee: “agua besante hacia galligo ”.[3]
En un protocolo notarial de Biescas (año 1772), encontramos: “Glera de Galligo ” (Vázquez, 1992, p. 449). Guillén (1981, p. 143) extrae Galligo (aplicado al nombre del río) de un Catastro sallentino del año 1855. También Poza Galligo en Escarrilla (p. 99).
4) El apellido Gálligo/Galligo (junto a Gállego/Gallego), aparece ya desde antiguo en distintos pueblos del Valle de Tena (cf. Guillén, 1988, pp. 16- 17), y subsiste todavía hoy en Sabiñánigo.[4]
Por otra parte, pervive también como nombre de casas. Así, hay Casa Galligo en Escarrilla (Guillén, 1981, p. 141), y, más al sur, en Biscarrués.
5) Con respecto a Galliguera, es una denominación aplicable tan sólo a la cuenca media del río Gállego (en su tramo en torno a las provincias de Huesca y Zaragoza), como bien se observa en distintas obras, como en la de Arbués, quien escribe: «nosotros, los de esta zona, llamamos así, “la Galliguera” , a toda la vertiente que da sus aguas al río Gállego y en su curso medio, por la cara sur de la sierra de Santo Domingo-La Peña-Loarre ” (1995, p. 10). Esto mismo nos lo confirma Andolz, s. v. Galliguera. Es cierto, no obstante, que en los Dichos d’a Pastorada de Santa Orosia, del año 2000 (Yebra de Basa, 25 de junio de 2000), aparece en varias estrofas el término Galliguera (casi siempre junto a Guarga) referido a las tierras de la ribera del Gállego donde se encuentran los pueblos de las gentes que acuden a la romería de Santa Orosia, es decir, entre Biescas, al N, y Caldearenas, al S. Pero muy probablemente esta denominación de tipo general hay que tomarla como algo bastante reciente.
6) Finalmente, en cuanto al adjetivo que debe preceder al nombre propio, creemos que debe ser Alto, por cuanto alto(s) y alta(s) son los significantes usados en el aragonés hablado en la zona, y ello a pesar de que en el aragonés de otras localidades de la zona central (valles de Torla-Broto y de Vio) está atestiguado aldo, alda, e incluso en pueblos de esta comarca existen diversos topónimos donde también aparecen estas últimas,[5] lo cual indicaría que en tiempos pasados no muy antiguos también se emplearon ésas en nuestra zona.
Por todo lo expuesto, y como ya se ha indicado más arriba, recomendamos usar en aragonés Alto Galligo, como correspondiente al castellano Alto Gállego.
Bibliografía citada
Andolz = Rafael Andolz, Diccionario aragonés, Zaragoza, Librería General, 4ª edizión, 1992.
Arbués (1995) = José Arbués Possat, Por la Galliguera, Cerdanyola del Vallés, ed. del autor.
CDCH = Antonio Durán Gudiol, Colección diplomática de la Catedral de Huesca, Zaragoza, CSIC, 2 vols (I, 1965; II, 1969).
Gómez de Valenzuela (1995) = Manuel Gómez de Valenzuela, Documentos del Valle de Tena (siglo XVII), Zaragoza, Real Sociedad Económica de Amigos del País.
Gómez de Valenzuela (2000) = Manuel Goméz de Valenzuela, Los Estatutos del Valle de Tena (1429-1699), Zaragoza, Real Sociedad Económica de Amigos del País.
Guillén (1981) = Juan José Guillén Calvo, Toponimia del valle de Tena, Zaragoza, IFC.
Guillén (1988) = Juan José Guillén Calvo, “ Apellidos del Valle de Tena (Huesca) ”, Alazet, O, pp. 7-40.
Saroïhandy (2005) = Jean-Joseph Saroïhandy, Misión lingüística en el Alto Aragón. Edición y estudio de Óscar Latas Alegre, Zaragoza, Prensas Universitarias de Zaragoza / Xordica Editorial, 2005.
Vázquez (1992) = J. Vázquez Obrador, Toponimia de las comarcas de Tierra de Biescas y Sobrepuerto, Huesca.
NOTAS
1 Cf. Arbués, p. 20. En cuanto al étimo propuesto por este autor, hay que decir que es incorrecto, por cuanto ha de ser el lat. GALLICUM. De hecho la forma Gallico (con cambio de la vocal final según el caso) es muy frecuente en los textos medievales redactados en latín. Así, entre otros testimonios, tenemos: 1076: Gallicum (CDCH, I, doc. 39, p. 55); 1093: Gallicum (CDCH, I, doc. 55, p. 75); 1108: Gallico, Gallici (CDCH, I, doc. 105, p. 130); 1139: Gallicum (CDCH, I, doc. 148, p. 170); 1202: Gallicum (CDCH, I, doc. 595, p. 568), etc. No obstante, en otro documento de ese mismo año aparece Gallecum (CDCH, I, doc. 592, p. 563).
2 En el Archivo de J. J. Saroïhandy en Burdeos, transcrito por Óscar Latas Alegre como becario del Instituto de Estudios Altoaragoneses. Se puede ver ahora en la publicación titulada Misión lingüística en el Alto Aragón. Edición y estudio de Óscar Latas Alegre, Zaragoza, Prensas Universitarias de Zaragoza / Xordica Editorial, 2005, p. 240.
3 Datos facilitados por Óscar Latas.
4 Cf. Guía telefónica de Huesca, localidad de Sabiñánigo.
5 Por ejemplo, Cochaldo (Biescas), Fenar Aldo (Orós Alto), Articalda (Arguisal), Capañalda (Escartín), Demitalda (Yésero), Cambaldo (Betés) (cf. Vázquez, 1992, p. 333); en el valle de Tena hay Cambo Aldo, Puyaldos (Escarrilla), Articalda (Oz), Cochatalda, Parez Aldas (Pandicosa), Cruzalda (Sallent) y otros derivados como Alduras, etc., que pueden verse en Guillén, 1981, p. 151.
[Publicado en la revista ERATA, Nº 5, diciembre 2009, pp.8-9]
Ya ye publicato o zaguer libro que replega as obras ganaderas d’os premios IX e X de Lo Grau. Iste libret ye adedicato a Joaquín Paricio Casado, alcalde de Lo Grau, que tanto treballó, querió e aduyó a la luenga aragonesa, e que no fa guaire nos dixó.
Güena maitinada á toz y bien plegatos ta iste puesto maxico d’os mons de Pirene.
Os indixenas d’istos zinglos yeran chens parellas, mesmo en o paco que en o solano: Bal d’Ossau - tensinos; Belagua - Bearn; chistabins, belsetans, benasqueses - Bal d’Arán; ilergetes - oczitans. Toz con fablas pirenencas y toponimos parellanos, y lugars apaizitos en toz os puestos. Pedro IV fenezió en esfensa d’os Cataros, "os güenos ombres de a Oczitania". En plegar ta istas bals o cristianismo estioron sacralizatos os lugars maxicos d’os biellos cultos paganos –puntos de fuerzas teluricas, dólmens y menhirs, y fuens intermitens–, que se plenoron d’armitas, espitals de pelegrinos y un flumen d’eremitas y asabelos nombres sacros.
O lugar d’ista armita de Santa Ilena se troba con una marrosa de toponimos sacros y puestos maxicos: fuerzas teluricas en l’abside, fuen intermitén difuera, dólmens y menhirs en a redolada, a cueba, biella onsera con repuis de catirons d’onso y ocres indeszifrables en o teito. To isto aintro d’un flumen de toponimos sacros: Santa Ilena, San Felizes, Santa Engrazia, San Martín de Closura (espital chacobeo en ruinas), Samper (eremitorio d’Oz, aintro de l’arziprestazgo pelaire) y San Pelai de Gabín.
Yera santa Ilena d’orichen britanico, segundes rezenta o libro d’a "Invención de la Santa Cruz". Constancio Cloro, procónsul de Roma en a Britania, en un diya de boira preta se trafucó en os cantils d’a costa y comenzipió á demandar ausilio. Á ras suyas bozes respondió un choben que lo lebó ta casa suya. En plegar ta ista escubrió que yera una choben guerrera, en a mitolochía filla de Coel, personache lechendario. Plegó un inte en o que se cuacoron y prenioron matrimonio, d’o cualo naxió Constantino. En ista calendas, santa Ilena yera encara laica. Dezaga de beyer as persecuzions de Roma se torna cristiana.
En ixas calendas feneze o Zésar y Constacio Cloro ye lebato ta Roma, en a cuala fan un diumbirato ta o gubierno d’ista. En Roma prene en matrimonio a ra chirmana d’o suyo compai de gubierno, con o cualo repudia a Santa Ilena y o suyo fillo, que encara se troba en a Britania. Asabelo d’añadas ya biello, Constancio Cloro be de nombrar un suzesor. Os fillos que teneba con a romana no li cuacan cosa, asinas que s’alcuerda de Constantino y Santa Ilena, que fa lebar ta Roma, fendo emperador a ro suyo fillo Constantino.
En istas Santa Ilena yera en periglo politico y se’n fuye ta ro Bearne, en do teneba parentela. Como teneba miedo, trabesó os Pirineos por a Bal de Tena, y dezaga d’ella os romanos. Plegata ta o puesto d’a cueba de Santa Ilena, s’entutó en a cueba, ya cansa. En ixe inte, ascape, una araña, texió una telaraina que cubrió á ista. A persecuzión pasó d’o puesto dizindo: "Do l’araña texió, Santa Ilena no dentró".
Cuan a santa se trobó en Roma con o suyo fillo, "Emperador", se’n fue ta Cherusalén, en do trobó a cruz de Cristo en o mon d’o Calbario. Dimpués, con o poder d’estar emperatriz, fa una ilesia en o puesto d’a espelunga. A sacralizazión d’os lugars, fa que en o mesmo zinglo de Tendeñera, en o lugar de Torla, se trobe atra armita d’a santa, con cueba y fuen intermitén.
Biescas, uno de chulio de 2007 _ Maisimo PALACIO ALLUÉ [Fuellas d’informazión d’o Consello d’a Fabla Aragonesa, lum. 180-181 (chulio-otubre 2007), p. 16]
El viernes 17 de mayo, a las 20:30 horas, D. Ricardo Mur Saura, párroco de Biescas, presentará el Nuebo Testamén n’Aragonés, la Traducción íntegra del Nuevo Testamento a la lengua aragonesa. El acto tendrá lugar en la Casa de la Cultura "Antonio Durán Gudiol" de Sabiñánigo (C/ Pedro Sesé, 2).
Además del autor, participarán en la presentación, la Sociedad Bíblica, la Promotora Española de Lingüística (PROEL), el Obispo de Jaca, el Área de Cultura de la Comarca "Alto Gállego", el Ayuntamiento de Sabiñánigo y los diversos miembros de las Iglesias y Confesiones Cristianas de la ciudad. Más info aquí , aquí o sobre todo aquí.
Ebanchelio segunte san Lucas 9, 11b–17
Y er acullindo las, lis fablaba sobre ro Rayno de Dios y curaba à los qu’eban nezesidá de ser curatos.
Pero ro diya eba prenzipiato à esmortezé–se y amandando se ne ros Doze, li dizen:
– «Despide à ra chen pa que baigan à ros lugars y lugarons de ra redolata y busquen pa minchar, pos bi semos en un puesto desabitato.»
Er lis dizié:
– «Dar lis busatros de minchar.»
Pero ers respulión:
– «No emos más que zingo toñas y dos peches; à no ser que baigamos nusatros à trompar comita pa toa ista chen.»
Pos b’eba como zingo mil ombres.
Er dizié à ros suyos disziplos:
– «Fer que s’en acoflen por collas d’unos zingüenda.»
Lo fazión asinas, y fazión acoflá–se à toz.
Cullié allora ras zingo toñas y ros dos peches y debantando ros güellos ta ro ziel, prenunzié sobre ers a bendizión y los crebé, y los iba dando à ros disziplos pa que los serbisen à ras chens. Minchón toz dica fartá–sen S’en replecón as birostas qu’eban sobrato: doze corbiellas.
Parabra de ro Siñor
(Traducción de Ricardo Mur en NUEBO TESTAMÉN N´ARAGONÉS, Madrid, Sociedad Bíblica de España, 2013)
M. P. BENÍTEZ y Ó. LATAS: “Composición gratulatoria en fabla chesa a la Sección Femenina de Falange. Un poema inédito de Veremundo Méndez Coarasa”. Rolde. Revista de Cultura Aragonesa (Nº 143-144 octubre de 2012 – marzo 2013), pp. 108-119.
Descarga del número disponible aquí !!